Mətn və sxemlərə dair izah

Sxemlər

Bu kitabdakı sxemlərdə aşağıdakı şərti işarələrdən istifadə olunur:

• oyunçular;
• top;
• topun ayaqla vurulduqda hərəkət istiqaməti;
• topun atıldıqda və ya ötürüldükdə hərəkət istiqaməti;
• topun nok-forvard və ya bloklama zamanı hərəkət istiqaməti;
• oyunçunun hərəkət istiqaməti;
• bayraq dirəyi.

Mətn

Davam edən qlobal sınaq qaydaları xüsusi işarə ilə göstərilir.

Cəzalar aşağıdakı rənglərlə göstərilir:

• qırmızı - cərimə verilməsi ilə nəticələnən cəza;
• yaşıl - sərbəst zərbə verilməsi ilə nəticələnən cəza;
• mavi - skram, yenidən başlama zərbəsi, sürətli atış və ya laynaut verilməsi ilə nəticələnən cəza;
• qızılı - zərbənin ləğv edilməsi ilə nəticələnən cəza.

Terminlər və təriflər

0-9

22 (22 metrlik zona): Cəhd xətti ilə 22 metrlik xətt arasında və aut xətlərinin daxilində yerləşən sahə. Buraya 22 metrlik xətt daxildir, cəhd xətti və aut xətləri isə daxil deyil.

50:22: Oyunçunun öz meydança yarısından vurduğu topun əvvəlcə yerə və ya başqa bir şəxsə toxunduqdan sonra rəqibin 22 metrlik zonasında auta çıxması. Top həmin yarıya ötürülmüş və ya oynanmış olmamalı, eləcə də başlama zərbəsindən və ya drop-autdan əldə edilməməlidir. Bax: Qayda 18.8a.

A

Actual time (Faktiki vaxt): Fasiləsiz keçən ümumi vaxt. Bax: oyun vaxtı.

Advantage (Üstünlük): Rəqib komandanın qayda pozuntusundan sonra yaranan aydın və real taktiki və ya ərazi üstünlüyü.

Assistant referee (Köməkçi hakim): Autu, cəhd sahəsi autunu və qapıya zərbənin uğurlu olub-olmamasını işarə etməklə hakimə kömək edə bilən, rəsmi qaydada təyin olunmuş matç rəsmisi. Köməkçi hakim həmçinin təhlükəli oyun barədə məlumat verə və matç zamanı digər qərarların qəbulunda hakimə yardım göstərə bilər. Bax: aut hakimi.

Attacking team (Hücum edən komanda): Ümumiyyətlə rəqibin meydança yarısında irəli hərəkət edən komandanı bildirmək üçün istifadə olunur. Bununla belə, komanda öz meydança yarısında da hücum edə bilər.

B

Brake foot (Əyləc ayağı): Hükerin sabitliyi təmin etmək və oxboyu yüklənmənin qarşısını almaq üçün bir ayağını tunelin ortasında irəli yerləşdirməsi. Bu mövqe skramın qurulması zamanı "Əyil" və "Bağlan" komandaları boyunca saxlanılır. Ayaq yalnız "Hazır" komandasından sonra və top uğrunda ayaqla mübarizədən əvvəl geri çəkilə bilər.

Ball-carrier (Top daşıyan oyunçu): Topa sahib olan oyunçu.

Beyond or behind or in front of a position (Müəyyən mövqedən kənarda, arxada və ya öndə): Kontekst bunu mümkünsüz etmədikdə, oyunçunun hər iki ayağının göstərilən mövqedən kənarda, arxada və ya öndə olmasını bildirir.

Binding (Bağlanma): Əldən çiyinədək bütün qol təmasda olmaqla başqa oyunçunun bədənini çiyinlərlə ombalar arasından möhkəm tutmaq.

Blood injury (Qan xəsarəti): Nəzarət altına alınmamış aktiv qanaxma.

C

Captain (Kapitan): Komandaya rəhbərlik etmək, hakimlə məsləhətləşmək və hakimin qərarları ilə bağlı seçimləri bildirmək üçün komanda tərəfindən təyin edilən oyunçu.

Crocodile roll (Timsah fırlanması): Tutuş sahəsində ayaq üstə olan oyunçunu yana doğru fırladaraq, buraraq və ya dartaraq yerə yıxmaqdan ibarət qadağan olunmuş hərəkət. Bu hərəkət çox vaxt oyunçunun aşağı ətraflarının üzərinə düşməklə nəticələnir.

D

Dead (Ölü top): Hakim oyunu dayandırmaq üçün fit çaldıqda, top auta çıxdıqda və laynaut keçirilməli olduqda, yaxud uğursuz konversiyadan sonra top ölü sayılır.

Dead-ball line (Ölü top xətti): Oyun sahəsinin hər iki ucunda yerləşən və oyun sahəsinə daxil olmayan xətt.

Defending team (Müdafiə edən komanda): Ümumiyyətlə oyunun öz meydança yarısında keçirildiyi komandanı bildirmək üçün istifadə olunur. Bununla belə, komanda rəqibin meydança yarısında da müdafiə oluna bilər.

Directly caught (Birbaşa tutulmuş top): Əvvəlcə başqa bir şəxsə və ya yerə toxunmadan tutulmuş top.

Drop-kick (Drop-kik): Top əldən və ya əllərdən qəsdən yerə buraxıldıqdan sonra ilk sıçrayışdan qalxdığı anda ayaqla vurulur.

E

Elite rugby (Elit reqbi): Ayrı-ayrı ittifaqlar və ya yarış təşkilatçıları tərəfindən müəyyən edilən, xüsusi qaydaların, protokolların və normativ tələblərin tətbiq olunduğu peşəkar reqbi səviyyəsi.

F

Field of play (Meydança): Cəhd xətləri ilə aut xətləri arasındakı sahə. Bu xətlər meydançaya daxil deyil.

Flying wedge (Flayinq vec): Adətən cəhd xəttinin yaxınlığında cərimə, sərbəst zərbə və ya açıq oyun zamanı yaranan qanunsuz hücum düzülüşüdür. Rəqiblə təmasdan əvvəl bir neçə komanda yoldaşı hərəkətdə olan top daşıyan oyunçuya bağlanır və birlikdə irəliləyir. Çox vaxt bu oyunçulardan biri və ya bir neçəsi top daşıyan oyunçunun önündə olur. Əvvəlcədən bağlanmış yalnız bir oyunçuya, həmin oyunçunun tutuşa gələn oyunçu ilə bağlı öhdəliklərini yerinə yetirməsi şərtilə, icazə verilir.

Forward (İrəli): Rəqib komandanın ölü top xətti istiqamətində.

Foul play (Qayda pozuntusu): Oyunçunun oyun ərazisi daxilində maneə, ədalətsiz oyun, təkrarlanan qayda pozuntuları, təhlükəli oyun və intizamsızlığı tənzimləyən 9-cu qaydaya zidd etdiyi hər hansı hərəkət.

Free-kick (Sərbəst zərbə): Qayda pozuntusuna görə komandanın əleyhinə və ya mark nəticəsində komandanın xeyrinə verilən zərbə.

G

Goal (Qol): Topun meydançadan yerə qoyulmuş zərbə və ya drop-kiklə rəqib qapısının üst tirinin üzərindən keçirilməsi.

The ground (Sahə): 1-ci qaydadakı sxemdə göstərilən bütün ərazi.

H

Half-time (Fasilə): Oyunun iki hissəsi arasındakı fasilə.

Hand-off (Əllə dəf etmə): Top daşıyan oyunçunun ovucu ilə rəqibi özündən uzaqlaşdırmaq üçün etdiyi icazəli hərəkət.

Hindmost (Ən arxadakı): Komandanın öz cəhd xəttinə ən yaxın olan.

Holding the ball (Topu əldə saxlamaq): Topa əl, əllər, qol və ya qollarla sahib olmaq.

I

In-goal (Cəhd sahəsi): Cəhd xətti ilə ölü top xətti və cəhd sahəsi autu xətləri arasındakı sahə. Cəhd xətti bu sahəyə daxildir, ölü top xətti və cəhd sahəsi autu xətləri isə daxil deyil.

Infield (Sahənin daxilində): Oyun sahəsi daxilində, aut xətlərindən aralıda.

J

Jackler/Stealer (Top qazanan oyunçu): Tutuşdan sonra tutuş edən oyunçunun top uğrunda mübarizəyə ilk gələn komanda yoldaşı. O, bilavasitə top uğrunda mübarizə apararkən ayaq üstə qalmalıdır. Əgər özü də tutuşda iştirak etmişdirsə, top uğrunda mübarizəyə başlamazdan əvvəl top daşıyan oyunçunu aydın şəkildə buraxmalıdır.

Jersey (Forma): Bədənin yuxarı hissəsinə geyilən, şorta və ya alt geyiminə birləşdirilməyən geyim.

K

Kick (Zərbə): Topa qəsdən ayağın və ya qıçın daban istisna olmaqla, barmaq ucundan dizədək olan hər hansı hissəsi ilə vurmaq. Diz bu hissəyə daxil deyil. Zərbə topu əldən və ya yer boyunca aydın görünən məsafəyə hərəkət etdirməlidir.

Kick-off (Başlama zərbəsi): Matçın hər hissəsinin və əlavə vaxtın hər dövrünün əvvəlində oyuna drop-kiklə başlama üsulu.

Kicked directly into touch (Birbaşa auta vurulmuş top): Top meydançaya, oyunçuya və ya hakimə toxunmadan ayaqla auta vurulur.

Kicking tee (Zərbə dayağı): Yerə qoyulmuş zərbənin icrası zamanı topu saxlamaq üçün matç təşkilatçısı tərəfindən təsdiqlənmiş vasitə.

Knock forward (Nok-forvard - irəli oyun): Oyunçunun topa sahibliyi itirməsi və topun irəli getməsi; oyunçunun topu əl və ya qolla irəli vurması; yaxud topun əl və ya qola toxunaraq irəli getməsi və ilkin oyunçu topu yenidən tutmazdan əvvəl topun yerə və ya başqa oyunçuya toxunması. Əvvəlki adı: knock-on.

L

Line of touch (Aut xətti): Bax: aut nişanı.

Line through the mark or place (Nişandan və ya yerdən keçən xətt): Başqa hal göstərilmədikdə aut xəttinə paralel xətt.

Lineout (Laynaut (Dəhliz)): Hər komandadan ən azı iki oyunçunun autdan atılan topu qəbul etmək üçün bir xətt üzrə düzüldüyü standart oyun vəziyyəti.

Lineout players (Laynaut oyunçuları): Laynautun (Dəhlizin) hər iki xəttində dayanan oyunçular.

Loiter/Loitering (Oyundankənar vəziyyətdə ləngimək): Oyundankənar vəziyyətdə qalan oyunçu ləngiyən oyunçu sayılır. Rəqib komandanın topu istədiyi kimi oynamasına mane olan belə oyunçu oyunda iştirak etmiş sayılır və cəzalandırıla bilər. Ləngiyən oyunçu rəqib komandanın hərəkəti nəticəsində oyunda olan vəziyyətə keçməsindən üstünlük qazanmamalıdır.

M

Mark (Mark): Oyunçunun öz 22 metrlik zonasında və ya cəhd sahəsində rəqibin zərbəsini birbaşa tutaraq "mark" çağırışı etməklə oyunu dayandırması və sərbəst zərbə qazanması üsulu.

Mark of touch (Aut nişanı): Topun oyuna daxil edildiyi yerdən meydançaya doğru, aut xəttinə perpendikulyar keçən xəyali xətt. Aut nişanı cəhd xəttindən beş metrdən yaxın ola bilməz.

Match officials (Matç rəsmiləri): Oyunu idarə edən şəxslər. Adətən hakim və iki köməkçi hakimdən və ya aut hakimindən ibarət olur. Buraya televiziya matç hakimi, xronometrist, qayda pozuntularının nəzərdən keçirilməsi üzrə hakim, müstəqil matç həkimi və yeddili reqbidə iki cəhd sahəsi hakimi də daxil ola bilər.

Match organiser (Matç təşkilatçısı): Matçın təşkilinə cavabdeh inzibati qurum. Bu qurum World Rugby, ittifaq, ittifaqlar qrupu və ya ittifaqın, yaxud World Rugby-nin təsdiq etdiyi hər hansı təşkilat ola bilər.

Maul (Mol): Top daşıyan oyunçunun və hər komandadan ən azı bir oyunçunun ayaq üstə və bir-birinə bağlanmış vəziyyətdə iştirak etdiyi oyun mərhələsi.

Misconduct (İntizamsızlıq): World Rugby-nin 18-ci Reqlamentinə və ya matç təşkilatçısının müvafiq qaydasına əsasən pozuntu.

N

Near (Yaxın): Bir metr daxilində.

O

Obstruction (Maneə): Oyunda iştirak etməyə çalışan oyunçuya qanunsuz mane olunması və onun oyunda iştirakının qarşısının alınması.

Off feet (Ayaq üstə olmayan): Oyunçunun bədəninin ayaqlardan başqa hər hansı hissəsi yerə və ya yerdə olan oyunçulara söykəndikdə, həmin oyunçu ayaq üstə olmayan sayılır.

Offside (Oyundankənar vəziyyət): Oyunçunun cəzalandırılmadan oyunda iştirak edə bilmədiyi mövqe pozuntusu.

On feet (Ayaq üstə): Oyunçunun bədəninin ayaqlardan başqa heç bir hissəsi yerə və ya yerdə olan oyunçulara söykənmədikdə, həmin oyunçu ayaq üstə sayılır.

Open play (Açıq oyun): Başlama zərbəsindən, yenidən başlama zərbəsindən, sərbəst zərbədən, cərimədən və ya standart oyun vəziyyətindən sonra növbəti oyun mərhələsinədək olan müddət, yaxud oyun mərhələləri arasındakı müddət. Topun ölü olduğu vaxt açıq oyuna daxil deyil.

P

Participating players at a lineout (Laynautda iştirak edən oyunçular): Laynaut oyunçuları, hər komandadan bir qəbul edən oyunçu (olduğu halda), topu atan oyunçu və bilavasitə onun qarşısında dayanan rəqib oyunçu.

Pass (Ötürmə): Oyunçunun topu başqa oyunçuya atması və ya verməsi.

Penalty (Cərimə): Ağır qayda pozuntusuna görə komandanın əleyhinə verilir.

Penalty try (Cərimə cəhdi): Hakimin fikrincə, rəqib oyunçunun təhlükəli oyunu olmasaydı, cəhdin böyük ehtimalla qeydə alınacağı və ya daha əlverişli mövqedə qeydə alınacağı halda verilir.

Phase of play (Oyun mərhələsi): Skram, laynaut, rak və ya mol.

Place-kick (Yerə qoyulmuş zərbə): Top bu məqsədlə yerə və ya təsdiqlənmiş zərbə dayağına qoyulduqdan sonra vurulur.

Placer (Topu saxlayan oyunçu): Komanda yoldaşının yerə qoyulmuş zərbəni yerinə yetirməsi üçün topu saxlayan oyunçu.

Plane of touch (Aut müstəvisi): Aut xəttinin və ya cəhd sahəsi autu xəttinin bilavasitə üzərində yüksələn şaquli sahə.

Played (Oynanılmış top): Oyunçu topa qəsdən toxunduqda top oynanılmış sayılır.

Player grounded (Yerə düşmüş oyunçu): Bax: ayaq üstə olmayan.

Players' clothing (Oyunçuların geyimi): Oyunçuların geyindiyi və qanuni olması üçün World Rugby-nin 12-ci Reqlamentinə uyğun gəlməli olan hər bir əşya.

Playing area (Oyun sahəsi): Meydança və cəhd sahələri. Aut xətləri, cəhd sahəsi autu xətləri və ölü top xətləri oyun sahəsinə daxil deyil.

Playing enclosure (Oyun ərazisi): Oyun sahəsi və onun ətrafındakı perimetr sahəsi.

Playing time (Oyun vaxtı): Dayanmalara sərf olunan vaxt çıxılmaqla faktiki vaxt. Bax: faktiki vaxt.

Possession (Topa sahiblik): Oyunçunun və ya komandanın topa nəzarət etməsi və ya onu nəzarətə götürməyə çalışması.

Pre-bound (Əvvəlcədən bağlanmış oyunçu): Rəqiblə təmasdan əvvəl bütün qolu - əldən çiyinədək - komanda yoldaşına bağlanmış oyunçu. Yalnız bir əvvəlcədən bağlanmış oyunçuya icazə verilir. Bax: flayinq vec.

Punt (Pant zərbəsi): Oyunçunun topu qəsdən əlindən buraxaraq yerə toxunmazdan əvvəl ayaqla vurması.

Q

Quick-throw (Sürətli atış): Laynaut formalaşmazdan əvvəl autdan edilən atış. Topu laynautda oyuna daxil etmək hüququna malik komanda atışı yerinə yetirir.

R

Receiver (Qəbul edən oyunçu): Laynautdan geri vurulan və ya ötürülən topu qəbul etmək mövqeyində dayanan oyunçu.

Red card (Qırmızı kart): Oyunçunun oyundan qovulduğunu və matçdan daimi uzaqlaşdırıldığını bildirmək üçün hakimin göstərdiyi kart.

Replacement (Əvəzedici oyunçu): Zədə və ya taktiki səbəbə görə komanda yoldaşını əvəz edən oyunçu.

Restart kick (Yenidən başlama zərbəsi): Xaldan və ya topun cəhd sahəsində yerə toxundurulmasından sonra oyunu drop-kiklə bərpa etmə üsulu.

Ruck (Rak): Hər komandadan bir və ya daha çox ayaq üstə olan oyunçunun yerdəki topun ətrafında bir-biri ilə fiziki təmasda birləşdiyi oyun mərhələsi.

Rucking (Rakda ayaqla mübarizə): Rakda topa sahibliyi qazanmaq və ya qorumaq üçün ayaqlardan qaydalara uyğun istifadə etmək.

S

Sanction (Cəza): Qayda pozuntusundan və ya oyunun dayanmasından sonra oyunun bərpa edilməsi üsulu.

Scrum (Skram): Adətən hər komandadan səkkiz oyunçunun müəyyən düzülüşdə bir-birinə bağlandığı standart oyun vəziyyəti.

Scrum zone (Skram zonası): Meydançada skramın keçirilə biləcəyi sahə.

Sent off (Oyundan qovulmuş): Qırmızı kart göstərilmiş və matçdan daimi uzaqlaşdırılmış oyunçu.

Shorts (Şort): Beldən başlayan, dizdən yuxarıda bitən, elastik bel hissəsi və ya bağları olan, formaya və ya alt geyiminə birləşdirilməyən geyim.

Sin-bin (Cərimə skamyası): Sarı kart göstərilmiş oyunçunun qalmalı olduğu, oyun sahəsindən kənarda müəyyən edilmiş yer.

Stiff-arm tackle (Düz qolla tutuş): Oyunçunun düz saxladığı qolu ilə top daşıyan oyunçuya zərbə endirdiyi qanunsuz tutuş.

T

Tackle (Tutuş): Top daşıyan oyunçunu saxlamaq və yerə yıxmaq üsulu.

Tackle assist (Tutuşa kömək edən oyunçu): Komanda yoldaşına top daşıyan oyunçunu yerə yıxmaqda kömək edən və ya tutuş zamanı top daşıyan oyunçunu saxlayan, lakin özü yerə yıxılmayan oyunçu. 14-cü qaydada belə oyunçu "digər oyunçu" hesab olunur.

Tackled player (Tutuş edilmiş oyunçu): Tutuş edən oyunçu və ya oyunçular tərəfindən saxlanılaraq yerə yıxılan top daşıyan oyunçu.

Tackler (Tutuş edən oyunçu): Tutuş edilən oyunçunu saxlayan və onunla birlikdə yerə yıxılan rəqib oyunçu.

Team (Komanda): Matça başlayan, adətən 15 oyunçudan və qaydalara uyğun təsdiqlənmiş əvəzedici oyunçulardan ibarət qrup.

Team-mate (Komanda yoldaşı): Eyni komandanın başqa oyunçusu.

Technical zone / Technical area (Texniki zona): 1-ci qaydada göstərilən, əvəzedici oyunçuların, su daşıyanların və məşqçilərin onlara ehtiyac yarananadək qalmalı olduqları ayrılmış sahə. Elit reqbidə texniki zonada yalnız su daşıyanların qalmasına icazə verilir.

Throw forward (İrəli ötürmə): Oyunçunun topu irəli atması və ya ötürməsi, yəni topu ötürən oyunçunun qollarının irəli istiqamətdə hərəkət etməsi.

Touch (Aut): Meydançanın kənarında, aut xətlərini və onlardan kənardakı sahəni əhatə edən ərazi.

Touch judge (Aut hakimi): Hakimə yalnız autu, cəhd sahəsi autunu və qapıya zərbənin uğurlu olub-olmamasını işarə etməklə kömək edə bilən matç rəsmisi. Bax: köməkçi hakim.

Touch-in-goal (Cəhd sahəsi autu): Cəhd sahəsinin kənarında, cəhd sahəsi autu xətlərini və onlardan kənardakı ərazini əhatə edən sahə.

Try line (Cəhd xətti): Meydançanın hər iki ucunda yerləşən və meydançaya daxil olmayan xətt. Əvvəlki adı: goal line.

U

Uncontested scrum (Rəqabətsiz skram): Topu oyuna daxil edən komandanın mübarizəsiz topa sahib olduğu və heç bir komandanın nişandan irəli itələməsinə icazə verilmədiyi skram.

Underwear (Alt geyimi): Beli örtən, qısa balaqları olan və ya balaqları olmayan, dizdən yuxarıda bitən, birbaşa bədənə və ya başqa geyimin altından geyilən, formaya və ya şorta birləşdirilməyən geyim.

Union (İttifaq): Müəyyən coğrafi ərazidə oyunların təşkilinə və keçirilməsinə cavabdeh olan, World Rugby tərəfindən təsdiqlənmiş qurum.

Y

Yellow card (Sarı kart): Oyunçuya xəbərdarlıq edildiyini, onun adətən 10 dəqiqəlik oyun vaxtı müddətinə müvəqqəti kənarlaşdırıldığını və cərimə skamyasına göndərildiyini bildirmək üçün hakimin göstərdiyi kart.